Sivas’ta Altınyayla ilçesi Başören Köyü sınırları içerisinde açığa çıkarılan “Sarissa” Hitit kentinden sonra, ikinci Hitit kenti olan “Samuha” da Yıldızeli’nin Kayalıpınar köyünde açığa çıkarıldı. Kızılırmak kenarında doğal ve geniş bir alan üzerine kurulmuş olan Samuha, 1960’lı yıllarda Kayalıpınarlı öğretmen Yüksel Erdoğan’ın dikkati ve gayretleri sonucu ortaya çıkarılmıştır. Yüksel Erdoğan, bölgenin tanınması, antik kentin ortaya çıkarılması ve tescillenmesi için yıllarca mücadele etmiştir.

Kayalıpınar Köyü sınırları içerisinde kazı çalışmalarına Sivas Müze Müdürlüğü başkanlığında 2005 yılında başlanmıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Almanya Marburg Philipps Üniversitesi adına yürütülen kazı çalışmalarına, Alman kazı başkanı Doç. Dr. Vuslat Müller Karpe’nin ölümü üzerine bir süre ara verilmiştir. 2021 yılında kazı çalışmaları, Koç Üniversitesi Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Çiğdem Maner başkanlığında tekrar başlatılmıştır. Kazı çalışmaları günümüzde devam etmektedir. Çalışmalar tamamlanıp antik kent gezme, inceleme amaçlı halka açıldığında Samuha’nın ülke genelinde büyük ilgi göreceği muhakkaktır.

Samuha, Anadolu’da Asurca ve Hititçe çivi yazılı tabletlere göre önemli bir ticaret ve idari merkezidir. Çivi yazılı metinlerden Eski Asur Dönemi’nde Samuḫa’nın önce küçük bir pazar yeri olduğu, sonrasında ise büyük bir ticaret merkezine dönüştüğü anlaşılmaktadır. Samuḫa, Hitit medeniyetinin en önemli idari mezkezlerinden biridir. Hititler, Kızılırmak üzerinden ulaştıkları Samuha’yı yazlık işlerin yürütülmesinde merkez olarak kullanmışlardır. Hititlerin “Yukarı Ülke” olarak adlandırdıkları Samuha, bir süre askeri başkent olmuştur. Bazı seferlere buradan çıkıldığı ve Hitit kralı Tuthaliya’nın burada öldüğü, kazılarda ortaya çıkan bulgulardan anlaşılmaktadır.

Samuḫa, Mezopotamya tanrılarından biri olan Tanrıça Şawuşka’nın (İştar) Anadolu’daki en önemli kült şehridir. II. Murşili, Tanrıça Şawuşka için bir tapınak inşa etmiştir. Hakkında yazılı kaynak bulunan ilk ilahi güç olan Şawuşka’nın adı, bazı kaynaklarda İnanna olarak geçer. Sekiz köşeli İştar Yıldızı ya da İnanna Yıldızı tanrıça İştar’ın sembollerindendir.

Samuha’da yapılan kazılarda genellikle dinî metinlerin yer aldığı çivi yazılı tabletler, Hitit krallarına, prenslerine ve görevlilerine ait çok sayıda kil baskılı mühür ile milattan önce 1650-1500 yıllarına ait olduğu tahmin edilen çok odalı bir sarayın kalıntıları ortaya çıkarılmıştır. Sarayda yangın çıktığı ve yangından sonra bazı duvarların yerleri değiştirilerek saraya sağlamlık kazandırılmaya çalışıldığı arkeologlar tarafından ifade edilmektedir.

3 bin 800 yıllık olduğu belirtilen esir satış belgesi ve diğer bulgular, Kayalıpınar’ın Hititlerin bin yıl boyunca kullandığı önemli merkezlerden biri olduğunu ve burada Hitit İmparatorluğu’na ait bir arşivin bulunduğunu göstermektedir. Tarla sürülürken tablet arşivi ortaya çıkmış ve bunun üzerine kurtarma kazısı yapılmıştır. Kayalıpınar’da ortaya çıkan Hititlere ait kalıntılar, Kültür Varlıkları Müze Müdürlüğünce koruma altına alınmıştır. Bu kazılarda ortaya çıkan yüzlerce eser Sivas Arkeoloji Müzesinde sergilenmektedir.

Pişmiş topraktan mamul bir lahit içerisinde gömülü bulunan anne ve çocuğuna ait iskeletler, 2005 yılında Kayalıpınar kazısında açığa çıkarılmış ve 2009 yılında Sivas Müzesi’ne taşınmıştır. Kemikler üzerinde yapılan inceleme sonucunda annenin 30-35 yaşlarında, çocuğunun ise altı aylık bir kız çocuğu olduğu ve salgın hastalık sonucunda birlikte öldükleri anlaşılmıştır. Anne ve çocuk sırtüstü gömülmüş olup çocuk, başı annesinin çenesine dayanmış şekilde bulunmaktadır.

Koç Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Çiğdem Maner, 42. Kazı Sonuçları Toplantısı’nın yer aldığı 2. cildin 69. sahifesinde, “Kayalıpınar’ın Keşfi ve Kazısının Tarihçesi” başlığı altında ayrıntılı bilgiler vermektedir.

Doç. Dr. Vuslat Müller Karpe, Almanya Marburg Philipps Üniversitesi’nde öğretim üyesiydi. Eşi Prof. Dr. Andreas Müller Karpe ile birlikte Anadolu Hitit tarihi üzerine çalışmalar yapan arkeolog Müller-Karpe, Hitit kenti Sarissa’yı ortaya çıkarmalarının yanı sıra, 2005 yılından itibaren Sivas’ın Kayalıpınar mevkisinde buldukları Hitit kenti Samuha’daki kazıların başkanlığını yürüttü. Almanya' da geçirdiği kalp krizi sonucu 63 yaşında hayatını kaybetti. Vasiyeti üzerine, alınan özel izinle, yıllarca kazı çalışmalarını yürüttüğü Sivas’ın Yıldızeli ilçesindeki Kayalıpınar köyünde, kılınan cenaze namazının ardından 9 Ağustos 2020’de toprağa verildi. Prof. Dr. Andreas Müller-Karpe, eşinin mezarına bir demet gül bıraktı ve toprak attı. Törene, Müller-Karpe’nin oğlu Sinan ve yakınlarının yanı sıra Yıldızeli Kaymakamı Furkan Atalık, İl Kültür ve Turizm Müdürü Teoman Karaca ile vatandaşlar katıldı.

Kayalıpınar’daki kazılarda gün yüzüne çıkarılan dört tarihî eser, 6 Ağustos 2025 tarihinde Cumhurbaşkanlığı Külliyesi Millet Kütüphanesi’nde düzenlenen “Geleceğe Miras: Arkeolojinin Altın Çağı” sergisinde Sivas’ın kültür mirası olarak sergilenmiştir.