“Coğrafya kaderdir” sözü İbn-i Haldun’a atfedilen (ancak tam olarak bu kelimelerle eserlerinde geçmeyen), derin bir determinizm barındıran bir yaklaşım. Ortadoğu söz konusu olduğunda bu soru, hem tarihsel bir gerçeklik hem de aşılması gereken bir meydan okuma olarak karşımıza çıkıyor. Ortadoğu’nun durumunu “kader” parantezine alan ve almayan argümanlara yakından bakalım:

Neden “Kader” Gibi Görünüyor?

Jeopolitik Kavsak Noktası: Üç kıtanın birleştiği yerde olmak, tarih boyunca burayı orduların geçiş güzergahı ve imparatorlukların çarpışma alanı haline getirdi. Bu stratejik konum, bölgeye huzurdan çok rekabet getirdi.

Kaynak Laneti: Petrol ve doğal gaz gibi zenginlikler, bölge halklarının refahından ziyade küresel güçlerin iştahını kabarttı ve demokratikleşmenin önünde yapısal bir engel teşkil etti.

İnançların Beşiği: Semavi dinlerin doğuş yeri olması, bölgeye muazzam bir kültürel derinlik katarken, aynı zamanda kutsallık atfedilen topraklar üzerindeki çatışmaları kronik hale getirdi.

Neden “Kader” Değildir?

Siyasi Tercihler: Coğrafya değişmez ancak rejimler, eğitim sistemleri ve ekonomik modeller değişebilir. Bugün istikrarsızlık yaşayan pek çok ülke, geçmişte (veya gelecekte) farklı yönetim anlayışlarıyla altın çağlarını yaşayabilir.

Kurumsal Yapı: Güney Kore veya Japonya gibi ülkeler, kısıtlı coğrafi kaynaklara rağmen kurumsal gelişimle bu “kaderi” yendiler. Ortadoğu için de çözüm, coğrafyayı değiştirmek değil, hukukun üstünlüğü ve liyakate dayalı sistemler inşa etmektir.

Küresel Dinamikler: Bölgedeki sorunların birçoğu sadece yerel değil, aynı zamanda dış müdahalelerin ve yapay sınırların bir sonucudur. Bu müdahaleler azaldığında veya dengelendiğinde “kader” denilen tablo değişebilir.

Özetle: Coğrafya bir başlangıç noktasıdır, size belli imkanlar ve zorluklar sunar. Ancak bu zorlukların bir trajedinin parçası mı yoksa bir başarı hikayesinin fonu mu olacağı, o coğrafyada yaşayan insanların ve liderlerin iradesine bağlıdır.

Okumuyor ve araştırmıyorsanız uyuyorsunuz demektir.