Modern insanın en büyük yanılsamalarından biri kalıcı olduğunu sanması. Sanki hep burada kalacakmış gibi yaşıyor. Biriktiriyor, yükseliyor, sahip oluyor, kendine alan açıyor, güç kuruyor. Ve bütün bunların içinde ölüm fikrini hayatın dışına itmeye çalışıyor.

Çünkü çağımız ölümü konuşmuyor artık. Gizliyor. Susturuyor. Görünmez hâle getiriyor.

Oysa insan ölümden kaçtıkça hayata daha çok bağlanmıyor; daha çok korkuyor.

Ziya Paşa’nın sözü tam bu büyük unutkanlığın ortasına düşüyor:

Yâ bister-i kemhada ya vîrânede can ver
Çün bây ü gedâ hâke beraber girecektir

Bu yalnız ölüm üzerine söylenmiş bir beyit değildir. Bu, insanın kurduğu bütün üstünlük düzenlerinin geçiciliğini yüzüne vuran büyük bir hakikat cümlesidir. Çünkü insan bazen kendini güçlü sandığı için değil, ölümlü olduğunu unuttuğu için kibirlenir.

Ve çağın insanı bugün biraz da bu yüzden yoruluyor.
Faniliği unutup sonsuzmuş gibi yaşamaya çalışıyor.

Ya İpek Döşekte Ya Viranede

Beyitteki karşıtlık çok serttir.

Bir tarafta bister-i kemha ; yani ipekli, gösterişli, zengin yatağı. Öbür tarafta virane ; yıkılmış, terk edilmiş, yoksul bir yer.

Ziya Paşa burada hayatın eşitsizliğini inkâr etmiyor. İnsanların aynı şartlarda yaşamadığını biliyor. Kiminin ihtişam içinde, kiminin yokluk içinde yaşadığını görüyor.

Ama bütün bu farkların üstüne daha büyük bir hakikat koyuyor:
Nerede ölürsen öl, gideceğin yer aynı.

Modern insan ise bunu unutuyor. Çünkü çağımız insanı ölümden çok statüyle ilgileniyor. Nerede yaşadığıyla, neye sahip olduğuyla, nasıl göründüğüyle.

Bu yüzden insanlar artık hayat kurmaktan çok görüntü kuruyor.

Oysa ölüm, insanın bütün dekorlarını sessizce söküyor.

Bây ü Gedâ

Bây zengin demek. Gedâ ise yoksul.

Ve Ziya Paşa’nın en büyük darbelerinden biri burada geliyor:
Toprak zengini de ayırmıyor yoksulu da.

Modern dünya ise tam tersine çalışıyor. İnsanları sınıflara bölüyor. Güce, paraya, görünürlüğe göre değer biçiyor. Bir insanın ne kadar insan olduğunu değil, ne kadar etkili olduğunu önemsiyor.

Bu yüzden çağımızda:

Başarı Karakterin Önüne Geçiyor. Servet Insanlığın Önüne Geçiyor. Görünürlük Hakikatin Önüne Geçiyor.

Ama ölüm bütün bu sıralamaları bozuyor.

Çünkü toprağın altında: ünvan işlemiyor, takipçi sayısı işlemiyor, iktidar işlemiyor,
marka işlemiyor.

İnsan ilk kez orada yalnız insan kalıyor.

Hâke Beraber Girecektir

Bu mısra yalnız ölüm eşitliği değildir. İnsanlık eşitliği.

Modern insan bunu unutuyor. Çünkü hayatı yukarıdan aşağıya kuruyor. Güçlü olanın daha değerli olduğuna, zengin olanın daha önemli olduğuna, görünür olanın daha gerçek olduğuna inanıyor.

Bu yüzden insanın değeri ahlakıyla değil, etkisiyle ölçülüyor artık.

Oysa ölüm bütün bu sahte büyüklükleri dağıtıyor.

Bir insanın kaç bina yaptığı değil, kaç kalbe dokunduğu kalıyor geride. Ne kadar kazandığı değil, nasıl yaşadığı. Kaç kişiyi yönettiği değil, ne kadar insan kaldığı.

Çünkü toprağa girerken herkes yalnız kendi hakikatiyle kalıyor.

Modern İnsan Neden Ölümü Düşünmek İstemiyor

Çünkü ölüm modern düzenin hızını bozuyor.

Sürekli büyümeyi, tüketmeyi, yükselmeyi, daha fazlasını istemeyi öğreten bir dünya için ölüm rahatsız edici bir hakikat. Çünkü ölüm insana sınırını hatırlatıyor.

Ve modern insan sınır fikrinden hoşlanmıyor.

Yaşlanmak istemiyor. Eksilmek istemiyor. Kaybetmek istemiyor. Durmak istemiyor.

Bu yüzden çağımız insanı ölümü hayatın dışına itmeye çalışıyor. Ama ölüm düşünülmedikçe hayat derinleşmiyor.

Çünkü insan faniliği unuttuğunda ölçüyü kaybediyor.

Dünyanın En Büyük Yanılması

Belki de insanın en büyük yanılması şu:
Sahip olduklarının kendisini büyüttüğünü sanması.

Oysa insanın gerçek büyüklüğü çoğu zaman neye sahip olduğunda değil, neye dönüşmediğinde ortaya çıkar.

Zengin olup zalim olmamak.
Güçlü olup kibirlenmemek.
Yoksul olup karakterini kaybetmemek.

Çünkü ölüm yalnız hayatı bitirmiyor; insanın hakiki ağırlığını da ortaya çıkarıyor.

Ve orada herkes kendi içiyle baş başa kalıyor.

Çağın En Büyük Korkusu

Bugün insanlar ölmekten çok, önemsiz hissetmekten korkuyor belki de.

Bu yüzden sürekli büyümeye çalışıyorlar: daha görünür, daha etkili, daha güçlü,
daha başarılı olmak için.

Çünkü modern dünya insana şunu öğretiyor:
Unutulursan kaybolursun.

Oysa insanı gerçekten yaşatan şey görünürlük değil. Hakikat.

Ve bazı insanlar sessiz yaşar ama derin iz bırakır. Bazıları ise bütün dünyaya görünür ama geride hiçbir anlam bırakmaz.

Asıl Soru

İnsan neden bugün ölümü unutmaya çalışıyor? Neden kendini dünyada kalıcıymış gibi kuruyor? Neden statüyü insanlığın önüne koyuyor? Ve neden çağın bütün başarıları, insanın içindeki fanilik korkusunu azaltmıyor?

Belki de insanı asıl yoran şey ölüm değil; ölümsüzmüş gibi yaşamaya çalışmaktır.

Ve belki de bugün gönle en çok lazım olan şey yeni bir başarı değil, eski bir hakikattir:

Bây ü gedâ hâke beraber girecektir.

Çünkü toprağın altında herkes eşitlenir; insanı ayıran şey neye sahip olduğu değil, nasıl yaşadığıdır.