Din afyon mudur.

Karl Marx’ın din üzerine en çok bilinen cümlelerinden biri şudur.

Din, halkın afyonudur.

Bu cümle yaklaşık iki asırdır tartışılıyor. Kimi onu dine karşı verilmiş ağır bir hüküm olarak okudu, kimi ezilen insanın acısını anlamaya çalışan daha geniş bir eleştirinin parçası olarak.

Ama belki bugün soruyu başka türlü sormak gerekiyor.Din gerçekten afyon mudur, yoksa din afyona dönüştürülebilir mi.

Ben ikincisinin üzerinde duruyorum.

Din, insanı uyutmak için değil, uyandırmak içindir. Fakat yanlış yorumlandığında, sabır adaletin, tevekkül sorumluluğun, kader insan iradesinin önüne geçirildiğinde, din insanı teselli ederken susturan bir araca dönüşebilir.

Her din anlayışı insanı ayağa kaldırmaz.Bazısı insana doğrulmayı değil, bulunduğu yere razı olmayı öğretir.

Tehlike de tam burada başlar.

Mesele din değildir.

Mesele, dinin kimin elinde, kimin lehine ve neye hizmet edecek şekilde yorumlandığıdır.

Teselli mi, Adalet mi.

Din elbette teselli eder.

Acının karşısında insana dayanma gücü verir. Kaybın karşısında sabrı, çaresizliğin karşısında ümidi, ölümün karşısında sonsuzluğu hatırlatır.Ama teselli, adaletin yerine geçtiği anda sorun başlar.

Mazluma sürekli sabır anlatılıyor, fakat zalime sorumluluk hatırlatılmıyorsa.Fakire kanaat öğütleniyor, fakat servetin nasıl dağıldığı hiç konuşulmuyorsa.İnsana kader hatırlatılıyor, fakat o kaderin arkasına saklanan sömürü ve haksızlık sorgulanmıyorsa.Orada kavramlar yer değiştirmeye başlamıştır.Sabır bir erdemdir.Tevekkül insanın sınırını bilmesidir.

Kanaat değerlidir.Ama bütün bu güzel kavramlar yalnızca güçsüzlere anlatılırsa, bir süre sonra erdem olmaktan çıkıp gücün işine yarayan bir dile dönüşebilir.Çünkü zulüm yalnızca copla, silahla, zorla sürdürülmez.

Bazen insana zulme alışması öğretilir.Ve insan alıştığı şeye bir süre sonra itiraz etmez.En ağır zincir, zincir olduğunu fark etmediğimiz zincirdir.

Sabır Kime

Bir din anlayışını yalnızca ne söylediğiyle ölçemeyiz.

Asıl soru şudur. Kime ne söylüyor

Mazluma sabır söylerken zalime adaleti hatırlatıyor mu.Güçsüze tevekkülü öğretirken güç sahibine hesabı, emaneti ve sorumluluğu anlatıyor mu. Fakire kanaat derken zengine paylaşmayı söylüyor mu.

Yönetilene itaati hatırlatırken yönetene hukuku ve sınırı hatırlatıyor mu.Çünkü ahlakın bütün yükü aşağıdakilerin omzuna bırakılıyorsa, orada bir şeyler ters gidiyor demektir.

Peygamberlerin dili yalnızca acı çekenleri avutmanın dili değildi.

Hz. Musa’nın karşısında Firavun vardı.Musa’nın mesajı yalnızca kölelere “sabredin” demek değildi.Firavun’a da söylenecek sözü vardı.

Hz. Şuayb’ın mücadelesi yalnızca insanların bireysel ibadetleriyle ilgili değildi. Ölçüye dokunuyordu. Tartıya dokunuyordu. Ticarete dokunuyordu.

Çünkü din insanın yalnızca secdesine bakmaz.Terazisine de bakar.Yalnızca mabette ne yaptığına değil, pazarda ne yaptığına da bakar.Yalnızca güçsüzün sabrını değil, güçlünün adaletini de sorgular.

Din ve Güç

Din ile güç arasındaki ilişki tarih boyunca zor olmuştur.

Çünkü hakikat sınır koyar.İnsana sınır koyar.Topluma sınır koyar.Güce de sınır koyar.Sorgulanmak istemeyen her iktidar için soru soran bir din anlayışı rahatsız edicidir.Adalet isteyen din rahatsız edicidir.Mazlumun yanında duran din rahatsız edicidir.

Hiçbir insanı, makamı veya otoriteyi mutlaklaştırmayan inanç rahatsız edicidir.Bu yüzden gücün en çok hoşuna giden din, ona sınır çizen değil; onu sorgulanamaz hâle getiren dindir.

İnsanlara susmayı öğreten.Her itirazı fitne sayan.Korkuyu hikmet diye anlatan.Düzene razı olmayı olgunluk sanan bir din dili, farkında olsun veya olmasın, gücün hizmetine girebilir.

O noktada mabet hâlâ ayaktadır.İbadet sürmektedir.Kutsal kelimeler hâlâ söylenmektedir.Ama adalet artık konuşulmuyorsa, ortada büyük bir eksiklik vardır.

Belki şekil korunmuştur.Ama ruh incinmiştir.

Hakikat Huzuru Bozar

Din insana huzur verir.

Ama dinin görevi yalnızca huzurumuzu korumak değildir.Çünkü hakikat bazen huzurumuzu kaçırır.Bizi kendimizle yüzleştirir.Sessizliğimizi sorgulatır.Korkularımızı ortaya çıkarır.Çıkarlarımıza dokunur.

Bazen insanın ihtiyacı avutulmak değildir.Sarsılmaktır.

İnsan zaman zaman kendisine şu soruları sorabilmelidir..Ben gerçekten sabrediyor muyum, yoksa korkuyor muyum.Tevekkül mü ediyorum, yoksa sorumluluktan mı kaçıyorum.Huzuru mu koruyorum, menfaatimi mi.Susmam hikmetten mi, korkudan mı.Düzeni mi savunuyorum, adaleti mi.

İşte dinin uyandırıcı tarafı burada ortaya çıkar.

İnsanı yalnızca başkalarının günahlarını saymaya değil, önce kendi vicdanını sorgulamaya çağırır.Uyuşturan din anlayışı ise insana kolay cevaplar verir.

Dünya böyledir.Büyüklerle uğraşılmaz.Sen sabret.Karşılığını öte dünyada alırsın.Bu sözlerin her biri kendi yerinde anlamlı olabilir.Ama yeryüzündeki her haksızlığın üzerini örtmek için kullanılmaya başladığında, hakikatin dili olmaktan çıkar.

Suskunluğun diline dönüşür.Çünkü bazen zulmü yaşatan şey yalnızca zalimin gücü değildir.Mazlumun susmasını kutsallaştıran cümlelerdir.

Uyandıran Din

Bugün belki de yanlış soruyu soruyoruz.

İnsanların ne kadar dindar olduğunu tartışıyoruz.Oysa daha zor bir soru var.

Dindarlığımız neye hizmet ediyor.

Bizi daha adil mi yapıyor.Daha merhametli mi.Daha cesur mu.Güç karşısında daha doğru sözlü mü.Yoksa yalnızca kendi vicdanımızı rahatlatmaya mı yarıyor.

Çünkü din yalnızca sabret demez.Adil ol da der.

Yalnızca tevekkül et demez.Sorumluluğunu yerine getir de der.

Yalnızca mazlumun omzuna yük koymaz.Zalimin karşısına da hesap koyar.

İbadeti ahlaktan, ahlakı adaletten, adaleti hayattan koparmaz.

Belki ölçümüz sandığımızdan daha basittir:Bir din anlayışı insanın vicdanını büyütüyor mu, küçültüyor mu.Haksızlık karşısında söz söylüyor mu, yoksa güçsüze yalnızca sabır mı öğütlüyor.İnsanı ayağa mı kaldırıyor, yoksa usulca yerine mi oturtuyor.

Çünkü insanı uyandıran inanç, ona yalnızca nasıl sabredeceğini öğretmez.

Neye razı olmaması gerektiğini de öğretir.