Bazı haberler vardır; okunur ve geçilir. Bazıları ise insanı durdurur, düşündürür, hatta biraz rahatsız eder. Son üniversite yerleştirme sonuçlarında bazı öğretmenlik ve temel bilim alanlarının beklenen ilgiyi görmemesi, işte böyle bir haber. Çünkü karşımızdaki mesele yalnızca boş kalan üniversite kontenjanlarından ibaret değil. Bu tablo, gençlerin meslek tercihlerini neyin şekillendirdiğini, öğretmenliğin toplumdaki yerini ve eğitimimizin geleceğini yeniden düşünmemizi gerektiriyor.

Bir zamanlar bir gencin “Öğretmen olacağım.” demesi, yalnızca bir meslek tercihi değildi. O cümlede bir ideal, bir saygınlık ve topluma faydalı olma arzusu vardı. Öğretmenlik, insan yetiştirmenin sorumluluğunu taşıyan, toplumun geleceğine doğrudan dokunan güçlü bir meslek olarak görülürdü. Bugün ise gençler aynı tercihin önüne geçmeden önce başka sorular soruyor: “Mezun olduğumda ne olacak? Atanabilecek miyim? Emeğimin karşılığını alabilecek miyim? Kendi hayatımı kurabilecek miyim?”

İşte asıl üzerinde durmamız gereken yer burası.

Gençleri suçlamak kolay. “Yeni nesil öğretmenliği istemiyor.” demek de kolay. Fakat kolay cevaplar, zor soruları ortadan kaldırmıyor. Belki de bugün gençlere neden öğretmen olmadıklarını sormadan önce kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor: Biz öğretmenliği, gençlerin gözünde neden eskisi kadar güçlü, güvenli ve gelecek vadeden bir meslek olmaktan çıkardık?

Çünkü bazen bir meslekten vazgeçiş, o mesleğin değersizleştiğini değil; o mesleğin değerini taşıyacak şartların yeterince güçlü kurulamadığını gösterir.

Bizim kültürümüzde öğretmen hiçbir zaman yalnızca ders anlatan bir meslek mensubu olmadı. Öğretmen; çocuğun dünyasını genişleten, merakını besleyen, yolunu aydınlatan, gerektiğinde ailesine bile rehberlik eden bir insan olarak görüldü. Bir köy okulunda da şehir merkezindeki büyük bir okulda da öğretmenin elindeki en büyük güç, sadece anlattığı ders değil, öğrencisinin hayatına bıraktığı izdi.

Bu nedenle öğretmenlikte yaşanan her değişim, aslında toplumun geleceğinde yaşanan bir değişimdir.

Bugün bazı köklü üniversitelerde öğretmenlik alanlarındaki çoğu kontenjanın boş kalması tam da bu nedenle üzerinde durulması gereken bir tablo ortaya koyuyor. Birkaç bölümün tercih edilmemesi elbette tek başına eğitim sisteminin geleceği hakkında kesin hüküm vermeye yetmez. Ancak bu sonuçları bütünüyle görmezden gelmek de doğru olmaz.

Rakamların arkasında gençler var.

Hayalleri, kaygıları ve gelecek hesaplarıyla gençler…

Bir üniversite adayının tercih yaparken artık yalnızca “Bu bölümü sever miyim?” diye düşünmediğini hepimiz biliyoruz. “Mezun olunca ne yapacağım?”, “İş bulabilecek miyim?”, “Atanabilecek miyim?”, “Yıllarca okuyup sonunda karşılığını alabilecek miyim?” soruları da o tercih listesinin görünmeyen satırlarında yer alıyor.

Ve bu soruların hiçbirini küçümseyemeyiz. Çünkü gençler artık hayatlarını yalnızca ideal üzerinden değil, gerçekler üzerinden de planlamak zorunda.

Akranları dünyanın dört bir yanında yapay zekâdan biyoteknolojiye, siber güvenlikten yeni nesil teknolojilere kadar uzanan alanlarda kendilerine yeni yollar ararken, bizim gençlerimizin önemli bir bölümü mezuniyet sonrasındaki belirsizliği de hesaba katıyor. Yıllarca süren üniversite eğitimi, ardından sınavlar, bekleyişler, atama ihtimali ve bütün bunların sonunda hâlâ netleşmeyen bir gelecek…

Olmadı mı?

Bu kez özel sektör.

Orada da başka bir tabloyla karşılaşabiliyorlar: Düşük ücretler, ağır çalışma koşulları, güvencesizlik ve emeğin karşılığını bulamadığı hissi.

Bütün bunların gençlerin tercihlerini etkilemesini yadırgayabilir miyiz?

Belki de yadırgamamamız gerekiyor. Çünkü bir gencin idealini koruyabilmesi için önce o idealin üzerine bir hayat kurabileceğine inanması gerekir.

Öğretmenliği seçmek yalnızca çocukları sevmekle açıklanabilecek bir tercih değil. O mesleği seçen genç, aynı zamanda yıllarını o alana yatırıyor, bir kariyer kurmayı, bağımsız bir hayat yaşamayı ve emeğinin karşılığını almayı bekliyor.

İşte tam burada toplum olarak kendimize dönüp bakmamız gerekiyor.

Biz öğretmene çok güzel sözler söyledik.

“Öğretmen kutsaldır.” dedik.

“Geleceğimiz çocuklarımızdır.” dedik.

“Bir ülkenin geleceği eğitimden geçer.” dedik.

Hepsi doğru.

Ama güzel sözlerin hayatın içinde bir karşılığı olması gerekiyor. Çünkü itibar yalnızca kürsülerde söylenen övgülerle yaşatılmıyor. Bir mesleğin itibarı, o mesleği yapan insanın hayatında da karşılık bulmak zorunda.

Kutsallık, ay sonu geldiğinde faturaları ödemiyor.

Övgü, kira sözleşmesinin karşısına oturmuyor.

Mesleki ideal, tek başına ekonomik güvence sağlamıyor.

Bunu söylemek öğretmenliği maddiyata indirgemek değildir. Tam tersine, öğretmenlik gibi toplumsal sorumluluğu yüksek bir mesleğin sürdürülebilirliğini ciddiye almaktır.

Öğretmenden fedakârlık bekleyebiliriz. Elbette bekleyelim. Çünkü öğretmenlik zaten sorumluluk isteyen bir meslek. Fakat fedakârlık ile mağduriyet arasındaki çizgiyi de iyi koruyalım.

Bir öğretmenin işini sevmesi başka şeydir, geçim sıkıntısını mesleğinin doğal bedeli olarak kabul etmek zorunda bırakılması başka.

Bugün özellikle büyük şehirlerde hayatın ağırlaşan maliyeti, öğretmenlerin ve öğretmen adaylarının gelecek hesabını ister istemez etkiliyor. Bir yanda kira, ulaşım ve temel yaşam giderleri; diğer yanda yıllarca süren eğitim ve sınav süreçleri, atanma belirsizliği ve özel sektörde karşılaşılan çalışma koşulları…

Bu tablo gençlerin önüne konulduğunda, başka mesleklere yönelmeleri şaşırtıcı olmamalı. Üstelik mesele yalnızca bugünün şartlarından da ibaret değil.

Genç insan geleceğini planlarken önündeki yolun tamamına bakıyor. Yeni eğitim modelleri, farklı sınav süreçleri, akademik yükümlülükler ve değişen mesleki şartlar da bu hesabın içine giriyor. Eğitim sistemini geliştirmek amacıyla atılan her adımın, onu uygulayacak ve taşıyacak gençler tarafından nasıl algılandığını da hesaba katmak gerekiyor. Çünkü iyi niyetli bir düzenleme bile, gençlerin gözünde yolu daha da uzatan bir belirsizlik olarak görülüyorsa, bunun nedenlerini anlamak zorundayız.

Burada gençleri suçlamak yerine onları dinlemek gerekiyor.

Belki de gençler “Öğretmenliği sevmiyoruz.” demiyor.

Belki “Sevdiğimiz bir meslek uğruna geleceğimizden vazgeçmek istemiyoruz.” diyorlar.

Bu ikisi arasında çok büyük bir fark var.

Bir mesleği sevmek başka, o meslekle insanca bir hayat kurabileceğine inanmak başka.

İşte öğretmenliği yeniden cazip hale getirmek istiyorsak, önce bu farkı anlamamız gerekiyor. Çünkü öğretmenlik sadece bir istihdam alanı değildir. Bir toplumun kendisini yeniden üretme biçimidir. Çocuklarımızın düşünmeyi, sorgulamayı, merak etmeyi, birlikte yaşamayı öğrendiği sınıfların başında öğretmen vardır.

Bu nedenle boş kalan bir kontenjanı yalnızca üniversite istatistiği olarak görmek eksik kalır.

O boşluk bize bir şey söylüyor olabilir.

Belki gençlerin beklentilerinin değiştiğini…

Belki mesleklerin ekonomik karşılıklarının daha fazla önem kazandığını…

Belki de toplum olarak öğretmenlikten beklediklerimizle öğretmene sunduklarımız arasında bir mesafe oluştuğunu…

Bu mesafeyi kapatmak ise yalnızca bir kurumun görevi değil.

Öğretmenliğin itibarını yeniden güçlendirmek; öğretmenin çalışma şartlarından özlük haklarına, ekonomik güvenliğinden mesleki saygınlığına kadar geniş bir çerçevede düşünülmesi gereken toplumsal bir mesele.

Çünkü öğretmenin kaybettiği yerde yalnızca öğretmen kaybetmez. Öğrenci kaybeder, okul kaybeder, mahalle kaybeder, sonunda toplum kaybeder.

Anadolu'nun herhangi bir ilçesinde bir sınıfın öğretmensiz kalma ihtimaliyle, başka bir şehirde bir öğretmenlik bölümünün boş kalması aslında birbirinden tamamen bağımsız meseleler değildir. İkisinin de arkasında aynı temel soru vardır:

Gençlerimize nasıl bir gelecek vaat ediyoruz?

Onlardan çocuklarımızı yetiştirmelerini isterken, onların kendi hayatlarını kurabileceklerine ne kadar güven veriyoruz?

Belki artık öğretmenliği sadece geçmişin fedakârlık hikâyeleriyle anlatmanın zamanı geçmiştir.

Yeni nesle “Bizim zamanımızda öğretmenler şöyleydi.” demek yerine, “Sen öğretmen olduğunda nasıl bir hayatın olacak?” sorusuna güven veren bir cevap verebilmeliyiz.

Çünkü gençlere fedakârlık öğütlemek kolaydır.

Asıl mesele, fedakârlığın karşılıksız bırakılmadığı bir düzen kurabilmektir.

Öğretmenin idealist olmasını isteyelim; ama idealizmini yaşatabileceği şartları da oluşturalım.

Mesleğine gönül vermesini bekleyelim; ama onun da yarınına güvenle bakabileceği bir hayat kuralım.

Öğretmenin itibarı yalnızca sınıfa girdiğinde öğrencisinin ayağa kalkmasıyla ölçülmez. Evine döndüğünde geleceğinden endişe etmemesiyle, emeğinin karşılığını alabilmesiyle, mesleğini yaparken kendisini değersiz hissetmemesiyle de ölçülür.

Bugün karşımızda duran tabloyu bir suçlama vesilesi değil, bir uyarı olarak görmek belki de en doğru yaklaşım.

Gençleri suçlamadan…

Öğretmeni romantikleştirmeden…

Bir kurumu ya da bir kesimi hedef göstermeden…

Sadece aynaya bakarak.

Çünkü bu hikâyede hepimizin payı var.

Bir zamanlar çocuklarımızın “Ben öğretmen olacağım.” demesiyle gurur duyuyorduk. Şimdi aynı çocuklarımız “Öğretmen olursam geleceğimi kurabilecek miyim?” diye soruyorsa, onların sorusuna kızmak yerine bu soruyu neden sorduklarını anlamaya çalışmalıyız.

Belki de öğretmenlik küsmüş değil.

Belki biz, öğretmenliğin gönlünü almayı unuttuk.

Ve şunu da unutmayalım: Bugün öğretmenlik mesleğine verdiğimiz değer, aslında yarının mühendisine, doktoruna, bilim insanına, sanatçısına ve teknoloji uzmanına verdiğimiz değerdir. Çünkü bütün bu mesleklerin ilk harflerini bir öğretmen yazar.

Mesele yalnızca boş kalan kontenjanlar değil.

Mesele, çocuklarımızın geleceğini emanet edeceğimiz insanların kendi geleceklerine güvenip güvenememesi.

Şimdi hep birlikte aynaya bakmanın ve kendimize şu soruyu sormanın tam zamanı: Biz çocuklarımızdan geleceği inşa etmelerini isterken, o geleceği inşa edecek öğretmenlere nasıl bir gelecek bırakıyoruz?