Edebiyatımızda büyük bir tecrübe ürünü olarak ortaya çıkan, yol gösteren, özlü, derin anlam ifade eden, insanlara hayat dersi veren, veciz ifadelerden oluşan, âdeta atasözü niteliğinde, asırlara hitap edecek beyitlerimiz, şiirlerimiz vardır. Bu yazımda, belirttiğim bu özellikleri taşıyan Tanzimat Edebiyatı şairi Ziya Paşa’nın terkib-i bendindeki bazı beyitleri zikredeceğim. Bu beyitlerin her biri hayatın bir gerçeğini ifade eder. Bu seçme beyitler sohbetlerimizi, konuşmalarımızı süsler, anlam kazandırır, güzelleştirir. Daha etkili ve kalıcı hâle getirir. Yine bu beyitler öğüt niteliği taşır, öğreticidir, anlam yüklüdür, atasözü havası taşır. Bu mısraların ahlaki yönü ağır basar. Kısacası yazarların sayfalara sığdıramayacağı anlatımları, öğütleri Ziya Paşa mısralarla, beyitlerle insanlığın idrakine sunmuş, hediye etmiştir. Bu beyitlere “hikmet ve anlam yüklü beyitler” de diyebiliriz. Bu beyitlerde sert eleştiriler, karamsarlıklar, mecazlar vardır. Şimdi bu beyitlerden bazı örnekler sunalım.

İnsanın sözlerinden ziyade, icraatının ve davranışının önemli olduğunu, insanın değerinin ve kıymetinin ortaya koyduğu eserlerinden anlaşılacağını ifade eden bir beyit:

Âyînesi iştir kişinin lâfa bakılmaz

Şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde

Birçok insan bolluk ve zenginlik içinde yüzerken, nasipsiz insanın tüm çaba ve gayretlerine rağmen bu nimetlerden faydalanamayacağını anlatan bir beyit:

Bî-baht olanın bâğına bir katresi düşmez

Bârân yerine dürr ü güher yağsa semâdan

Başarısız, kıskanç, tembel insanların; olgun, başarılı, sevilen insanları çekemeyeceğini ifade eden bir beyit:

Erbâb-ı kemâli çekemez nâkıs olanlar

Rencîde olur dîde-i huffâş ziyâdan

Akıllı, düşünen, sorumluluğunun bilincinde olan her insanın çok mutlu olamayacağını, sıkıntılarının bitmeyeceğini vurgulayan bir beyit:

Her âkıla bir dert bu âlemde mukarrer

Râhat yaşamış var mı gürûh-ı ukelâdan

İnsanoğlunun dünya hayatında elde ettiği zenginliklerin geçici olduğunu, ahiret yolculuğuna çıkarken hepsini geride bırakacağını edebî bir şekilde anlatan bir beyit:

Dehrin ne safâ var acabâ sîm ü zerinde

İnsan bırakır hepsini hîn-i seferinde

Hayatın geçici olduğunun unutulmaması gerektiğini; dünyaya hâkim olan, kuşların dilinden dahi anlayan, tahtının gökyüzünde dolaştığı rivayet edilen Süleyman Peygamber’in tahtının yerinde şimdi yeller estiğini anlatan bir beyit:

Seyretti hevâ üzre denir taht-ı Süleymân

Ol saltanatın yeller eser şimdi yerinde

İnsanı insan yapan değerlerin başında dürüstlüğün geldiğini, kötülük görülse dahi doğruluktan ve dürüstlükten ayrılmamak gerektiğini, doğruların yardımcısının Allah olduğunu anlatan bir beyit:

İnsana sadâkat yaraşır görse de ikrâh

Yardımcısıdır doğruların Hazreti Allâh

Yumuşak huylu insanların gazabından Allah’a sığınmak gerektiğini, bu insanların tepkilerinin çok sert olacağını anlatan bir beyit:

Allâh’a sığın şahs-ı halîmin gazabından

Zîrâ yumuşak huylu atın çiftesi pektir

Çok çalışmayı ve ilerlemeyi emreden yüce dinimiz İslam’ın; terakkiye, ilerlemeye engel olduğunu iddia eden bir güruhun ortaya çıktığını, bu fikrin doğru olmadığını anlatan bir beyit:

İslâm imiş devlete pâ-bend-i terakkî

Evvel yoğidi işbu rivâyet yeni çıktı