Bir toplumun çöküşü, kötülüğün çoğalmasıyla başlamaz.
Vicdanın susmasıyla başlar.

Vicdan, insanın kendi içindeki ahlaki duyuş ve ayırt etme merkezidir. Sadece iyi ile kötüyü ayıran bir iç ses değil; insanın kendi kendisi hakkında hüküm verdiği, kendini yargıladığı ve kendini savunduğu iç mahkemedir.

Neyi teşhis eder. Vicdan kavramı, insanın dışarıdan meşru görünen ama içeride yanlış olduğunu bildiği davranışları, sessiz onayları, ahlaki gevşemeleri ve iç körleşmeleri teşhis eder. Bir insanın çözülmesi çoğu zaman vicdanının sesini bastırmasıyla başlar.

Neye karşıdır. Ahlaki körlüğe, duyarsızlaşmaya, iç taşlaşmaya, rahatlatılmış kötülük duygusuna ve insanın kendini haklı çıkarmak için vicdanını susturmasına karşıdır.

Çünkü kötülük her çağda vardı. Zulüm de vardı, hırs da, ihanet de. İnsanlığın tarihi biraz da bunların tarihidir. Ama bazı toplumlar yine de ayakta kaldı. Çünkü içlerinde hâlâ bir sınır vardı. Yapılmayacak olanı bilen, söylendiğinde rahatsız olan, gördüğünde yüzü kızaran bir iç ses vardı. İşte vicdan dediğimiz şey tam da buydu: İnsanın içinde hâlâ kirlenmemiş kalan son bölge.

Vicdan, sadece iyi-kötü ayrımı yapan soyut bir duygu değildir. Vicdan, insanın kendine karşı yalansız kalabildiği yerdir. Herkes sustuğunda içeride hâlâ konuşan sestir. Kalabalık alkışladığında bile insanın içine tam oturmayan rahatsızlıktır. Kanunun izin verdiği ama insanlığın kabul etmediği şey karşısında duyulan sızı, sıkışma, tedirginliktir.

Bu yüzden vicdan, konforlu bir şey değildir.İnsanı rahat bırakmaz.Sustuğunda bile peşini bırakmaz.Unutmak istediğini hatırlatır.Görmezden geldiğini yüzüne vurur.

İnsan bazen yanlış yaptığı için değil, yaptığı yanlışı kendine doğru gibi anlattığı için bozulur. İşte o anda vicdanın sesiyle mazeretin sesi birbirine karışır. Kişi dışarıdan bakıldığında aynı kişidir belki. Yine konuşur, yine güler, yine çalışır. Ama içeride bir şey eksilmiştir. Çünkü insanın kendine karşı dürüstlüğü bir kez kırıldığında, dışarıdaki bütün doğruluklar da yavaş yavaş anlamını kaybetmeye başlar.

Vicdan Neden Bu Kadar Belirleyicidir

Çünkü vicdan, insanın görünmediği yerde kim olduğunu gösterir.

Herkesin gözü önünde doğru davranmak zor değildir. Toplum bazen insanı terbiye eder.İtibar kaygısı, korku, beklenti, rol, mevki.Bütün bunlar insanı bir ölçüde sınırlar. Ama insanı gerçekten anlatan şey, yalnız kaldığında neye dönüştüğüdür. Kimsenin alkışlamadığı, kimsenin görmediği, kimsenin hesap sormadığı yerde insanın içinde ne varsa o ortaya çıkar.

Vicdan işte orada devreye girer.

İnsanın içindeki son hâkimdir o.Ne makamdan etkilenir, ne kalabalıktan.Ne gösteriden hoşlanır, ne mazeretten.O sadece bilir.

Ve bildiği şeyi insanın içine bırakır.

Bazen bir suskunluk olur bu.Bazen gecenin bir yerinde bastıran bir ağırlık.Bazen hiçbir gerekçeyle dinmeyen bir huzursuzluk.

İnsan çoğu zaman vicdanıyla tartışır. Onu susturmaya çalışır. Kendine sebepler bulur. Mecburdum der. Zamanı değildi der. Ben yapmasam başkası yapacaktı der. Böyle yürüyor bu işler der. Fakat ne kadar gerekçe üretilirse üretilsin, vicdanın önünde bazı cümleler hep eksik kalır. Çünkü vicdan, insanın dış dünyaya anlattığı hikâyeyi değil; içeride gerçekten ne olduğunu bilir.

Kanun Yetmez

Toplumlar sadece kanunla ayakta kalmaz. Kanun önemlidir. Düzen kurar. Sınır çizer. Hesap sorar. Ama her şeyi kanun taşımaz. Çünkü kanunun yetişmediği yerde insanı tutacak başka bir şey gerekir. İşte o şey vicdandır.

Kanun dışarıyı düzenler.Vicdan içeriyi.Kanun suçun biçimine bakar.Vicdan insanın hâline.Kanun bazen geç gelir.Vicdan ise daha ilk adımda rahatsız olur.

Bu yüzden vicdanı zayıflamış bir toplumda hukuk tek başına yetmez. Çünkü insanlar artık yanlış yapmaktan değil, yakalanmaktan korkar. Ayıp, ahlaki bir kategori olmaktan çıkar; stratejik bir riske dönüşür. Böyle bir yerde kötülük gizlenir ama azalmaz. Üstelik zamanla incelir, kurumsallaşır, meşrulaşır. İnsanlar doğruyu savunmaktan çok, yanlışın nasıl makul gösterileceği üzerine düşünmeye başlar.

Asıl çürüme tam da burada başlar.

Bir toplumda haksızlık kadar, haksızlığa alışmak da tehlikelidir. Bir süre sonra insanlar olan biteni garipsemez olur. Önce rahatsızlık azalır. Sonra itiraz kaybolur. Ardından sessizlik karaktere dönüşür. En sonunda da kötülük gündelik hayatın sıradan bir parçası hâline gelir.

İşte vicdanın sustuğu yer tam olarak burasıdır.

Sessizlik Her Zaman Masum Değildir

İnsan bazen elini kirletmez ama ruhunu kirletir. Çünkü bazı zamanlarda kötülüğe ortak olmak için onu yapmak gerekmez; ona karşı susmak yeterlidir.

Sessizlik her zaman sükûnet değildir.Bazen korkudur.Bazen hesap.Bazen konfor.Bazen de başkasının acısını kendi hayatının dışına itme kolaycılığı.

Bir insanın iç çürümesi çoğu zaman büyük suçlarla başlamaz. Küçük suskunluklarla başlar. Bana dokunmuyor diye ötelenen meselelerle başlar. Başkasının yarasını kendi sorumluluğunun dışında tutma alışkanlığıyla başlar. Sonra bu alışkanlık büyür. İnsan giderek daha çok şeyi görmez, daha çok şeye alışır, daha çok şeye sessiz kalır. Sonunda artık sadece konuşmayan biri olmaz; hissetmeyen biri olur.

Vicdanın kaybı biraz da budur: Başkasının acısına karşı içte hiçbir hareket kalmaması.

Oysa vicdan, insanın kendi sınırlarını aşabilme kabiliyetidir. Sadece kendisi için değil, başkası için de sızlayabilmesidir. Kendi çıkarına dokunmasa bile yanlış karşısında huzursuz olabilmesidir. Çünkü vicdanı olan insan bilir ki başkasının uğradığı haksızlık, bir gün kendi insanlığını da eksiltecektir.

Vicdan ve Gösteri

Çağımızın en büyük tehlikelerinden biri, vicdanın da gösteriye dönüşmesidir. İnsanlar artık bazen gerçekten acı duydukları için değil, acı karşısında duyarlı görünmek için konuşuyor. Yardım etmekten çok yardım ediyor görünmek, üzülmekten çok üzülüyor görünmek, itiraz etmekten çok itiraz eden biri olarak tanınmak önem kazanıyor.

Bu, vicdanın içten dışa taşması değil; dışarıda bir role dönüşmesidir.

Oysa gerçek vicdan gösterişli değildir. Gürültülü de değildir. Çoğu zaman sessizdir ama sağlamdır. Reklam istemez. Alkış istemez. Kendini sergilemez. Çünkü vicdan bir imaj meselesi değil, bir iç doğruluk meselesidir.

Bir insan herkesin önünde duyarlı, adil, merhametli görünebilir. Ama asıl soru şudur. Kimse yokken de öyle mi. Çıkarı zedelendiğinde de adil mi. Korktuğunda da doğruyu taşıyabiliyor mu. Yakınını korumak ile hakikati korumak arasında kaldığında neyi seçiyor.

Vicdanı ölçen şey söylem değil, tercihtir.

Vicdan ve Bedel

Vicdan insana sadece neyin doğru olduğunu göstermez. Bazen doğru olanın bir bedeli olduğunu da gösterir. İşte insanın en büyük sınavı burada başlar. Çünkü çoğu insan doğruyu görür. Ama herkes doğruya sadık kalamaz.

Vicdan bazen insanı yalnız bırakır.Bazen kalabalıktan ayırır.Bazen dostlarını eksiltir.
Bazen imkânlarını daraltır.

Bu yüzden vicdanlı olmak, sadece duygulu olmak değildir. Bir tür iç cesarettir aynı zamanda. İnsanın kendi içinde bozmadığı dengeyi dışarıdaki baskıya teslim etmemesidir.

Her çağda bilgili insanlar olmuştur.Yetenekli insanlar da.Başarılı insanlar da.Ama çağları ayakta tutanlar her zaman vicdanını koruyabilenler olmuştur.

Çünkü bilgi yol gösterir; vicdan yön verir. Bilgi insanı güçlü kılabilir; vicdan ise o gücün ne için kullanılacağını belirler. Vicdansız bilgi, bazen sadece daha sofistike bir yıkım üretir. Vicdansız zekâ, hakikati savunmaz; onu yönetir. Vicdansız güç ise adalet kurmaz; sadece denetim kurar.

Sonuç

Vicdan, insanın içinde kalan son insanlıktır.

Her şey bozulabilir.Dil bozulur.Kurum bozulur.İlişkiler bozulur.Temsil bozulur.
Ama vicdan tamamen sustuğunda artık geriye sadece işleyen bir hayat kalır; yaşayan bir insan değil.

Bu yüzden bir toplumun asıl meselesi yalnızca eğitim, ekonomi, siyaset ya da güvenlik değildir. Asıl mesele, hâlâ rahatsız olabilen insanlar yetiştirip yetiştirmediğidir. Çünkü rahatsızlık bazen çürümenin değil, hâlâ canlı kalmış insanlığın işaretidir.

Unutulmamalıdır:
Bir toplum kötülük yaptığı için değil, kötülük karşısında içi sızlamadığı gün çökmeye başlar.

Ve insan, bazen yaptığı yanlışlarla değil; içinde artık hiçbir ses kalmadığında kaybolur.