Bazen küçücük bir mesele, insanın içindeki büyük öfkeyi ortaya çıkarmaya yetiyor. Bir bakış, bir söz, basit bir anlaşmazlık… Derken sesler yükseliyor, kırıcı cümleler havada uçuşuyor. Oysa belki de birkaç kelimeyle çözülebilecek bir mesele, gurur ve öfkenin arasında büyüyüp gidiyor. Sonunda tartışma bitiyor ama kırılan kalpler, zedelenen ilişkiler geride kalıyor.

Geçenlerde çarşıda böyle bir tartışmaya tanık oldum. Birbirlerini tanıdıkları belli olan iki insan, küçücük bir mesele yüzünden birbirlerine bağırıyordu. İkisi de haklı çıkmak, son sözü söylemek istiyordu. Fakat kimse karşısındakini anlamaya çalışmıyordu.

O an düşündüm: Biz ne zaman anlaşmazlıklarımızı düşmanlığa, farklı düşünceleri hakaret sebebine dönüştürdük? Ne zaman haklı çıkmayı, insan kalabilmenin önüne koyduk?

Bugün bu manzaraya yalnızca sokakta değil; trafikte, iş yerinde, aile içinde ve sosyal medyada da rastlıyoruz. Özellikle siyaset konuşulurken bir fikre itiraz etmek, çoğu zaman o fikri savunan kişiye saldırmaya dönüşebiliyor. Birkaç cümleyle başlayan tartışmalar, dostlukları zedeliyor, komşuları birbirinden uzaklaştırıyor, insanların arasına gereksiz duvarlar örüyor.

Oysa farklı düşünmek, düşman olmak değildir. Bir fikri eleştirebilir, bir davranışı yanlış bulabiliriz. Ancak kendimizi ifade ederken karşımızdakini küçültüyor, haklı çıkmak uğruna kalp kırıyorsak durup düşünmeliyiz. Çünkü haklı olmak, her sözü söyleme hakkı vermez insana.

Bazen en yüksek ses, en güçlü düşüncenin değil, dinlemeye tahammülü kalmamış bir insanın sesidir. Bazen de tartışmayı kazandığımızı sanırken bir dostluğu, bir komşuluğu, bir gönül bağını kaybederiz. Peki, kazandığımız şey, kaybettiğimiz insan ilişkilerine gerçekten değer mi?

Belki de en büyük sorunumuz, dinlemek için değil, cevap vermek için konuşmamızdır. Karşımızdaki daha sözünü bitirmeden ne söyleyeceğimizi düşünüyor, anlamaya çalışmak yerine karşılık vermeye hazırlanıyoruz. Böylece iki insan konuşuyor gibi görünse de aslında ikisi de yalnızca kendi sesini duyuyor.

Peki, bu tahammülsüzlüğü nereden öğreniyoruz?

Elbette aile, insanın davranışlarının şekillenmesinde önemli bir yere sahip. Çocuk; saygıyı, sabrı, özür dilemeyi ve anlaşmazlıkları çözmeyi önce evinde görür. Büyüklerin birbirleriyle nasıl konuştuğunu, öfkelendiklerinde nasıl davrandığını izler. Evde en yüksek ses kiminse onun sözü geçiyorsa, farklı düşünceler hemen susturuluyorsa çocuk hoşgörüyü nasıl öğrenecek?

Ancak bütün sorumluluğu aileye yüklemek de doğru değildir. Okul, çevre, ekonomik şartlar, medya ve toplumsal iklim de davranışlarımızı etkiler. Çocuklarımıza yalnızca ne düşüneceklerini değil, nasıl düşüneceklerini de öğretmeliyiz. Sorgulamayı, araştırmayı, yanıldığında bunu kabul etmeyi ve kendisinden farklı düşünen insanlara saygı duymayı öğrenen bireyler, her fikir ayrılığını bir kavgaya dönüştürmez.

İnancımız da bize güzel sözün, adaletin ve merhametin önemini hatırlatır. Ne var ki bazen başkalarını yargılarken kendi davranışlarımızı sorgulamayı unutuyoruz. Başkasının hatasını hemen görüyor, kendi kusurumuzun üzerini örtüyoruz. Merhametten söz ederken kırıcı, adaleti savunurken anlayışsız olabiliyoruz.

Oysa insanın değerleri, herkes kendisiyle aynı fikirdeyken değil, kendisine itiraz edildiğinde sınanır. Öfkelendiğimizde, eleştirildiğimizde, haksız olduğumuz söylendiğinde nasıl davrandığımız, kim olduğumuzu daha iyi anlatır.

Bir başka mesele de aynı çatı altında yaşarken birbirimizden uzaklaşmamız. Aynı sofraya oturup birbirinin yüzüne bakmayan, ekranlarda saatlerini geçirirken yanındaki insanın derdini dinlemeye vakit bulamayan kaç kişi var aramızda?

Teknoloji tek başına suçlu değil. Asıl sorun, en yakınımızdaki insana ayıracağımız zamanı başka şeylere harcamamız. Dünyanın öbür ucundaki bir tartışmaya anında cevap verirken kendi evimizdeki sessizliği fark etmiyorsak, burada biraz durup düşünmemiz gerekiyor.

Çünkü yakınlık, yalnızca aynı yerde bulunmak değildir. Yakınlık; bir insanın derdini dinlemek, yüzündeki yorgunluğu fark etmek, ona kendisini anlatabileceği bir alan açmaktır. Bazen bir insanın ihtiyacı olan şey pahalı bir hediye değil, kendisini gerçekten dinleyen bir çift gözdür.

İnsanlar birbirinden uzaklaştıkça toplumsal duyarsızlık da büyüyor. Önce başkasının derdine yabancılaşıyor, sonra haksızlık karşısında susmaya alışıyoruz. Oysa huzurlu bir toplum; adaletin, eğitimin, karşılıklı saygının ve ortak sorumluluk bilincinin güçlenmesiyle ayakta kalır.

Bunun için yalnızca başkalarından değişmelerini beklemek yetmez. Toplum dediğimiz yapı, hepimizin davranışlarıyla şekillenir. Sokakta nasıl konuştuğumuz, trafikte nasıl davrandığımız, çalışanlara nasıl hitap ettiğimiz, komşumuzla nasıl geçindiğimiz ve sosyal medyada hangi dili kullandığımız bu yapının bir parçasıdır.

Bir insanı kırmak bazen tek bir cümleyle mümkündür. Ancak zedelenen güveni yeniden kazanmak çok daha fazla zaman ister. Bir dostluğu yıpratmak birkaç saniye sürerken onu onarmak aylar, hatta yıllar alabilir. Bu nedenle ağzımızdan çıkan her sözün bir karşılığı olduğunu unutmamalıyız.

Elbette her konuda anlaşmak zorunda değiliz. Her davranışı doğru bulmak ya da haksızlık karşısında susmak da zorunda değiliz. Fakat itiraz ederken insan kalabilir, yanlışları dile getirirken aşağılamadan konuşabiliriz. Nezaket güçsüzlük değildir; öfkesini yönetebilmek, insanın kendisine duyduğu saygının da göstergesidir.

Bazen bir özür, uzun bir savunmadan daha değerlidir. Bazen susmak, öfkeyle söylenen onlarca sözden daha fazla şey anlatır. Bazen de “Seni anlıyorum ama aynı düşünmüyorum” diyebilmek, büyümek üzere olan bir tartışmayı sona erdirebilir.

Çarşıda gördüğüm o tartışma belki birkaç dakika sonra unutuldu. Ancak zihnimde bir soru kaldı: Birbirimizi bu kadar kolay incitirken nasıl daha huzurlu bir toplum kuracağız?

Toplumun neden öfkeli olduğundan, insanların neden birbirine tahammül edemediğinden yakınıyoruz. Gençlerin sabırsızlığını, aile bağlarının zayıflamasını, komşulukların eski sıcaklığını kaybetmesini konuşuyoruz. Peki, bütün bu yakınmaların içinde kendi payımızı ne kadar görebiliyoruz?

Çünkü değişim, yalnızca başkalarının yanlışlarını sıralamakla başlamaz. Önce kendi davranışlarımıza bakabilmeliyiz. Evimizde kullandığımız dili, tartışırken seçtiğimiz kelimeleri, kendimizden farklı düşünenlere karşı tavrımızı sorgulamalıyız. Herkesin değişmesini bekleyip kendimize hiç dokunmuyorsak, şikâyet ettiğimiz sorunların bir parçası olmaktan nasıl kurtulacağız?

Daha huzurlu bir toplum istiyorsak değişimi yalnızca başkalarından bekleyemeyiz. Biraz daha az suçlamak, biraz daha çok dinlemek; hemen hüküm vermek yerine anlamaya çalışmak; kırıcı olmak yerine saygılı konuşmak… Bunlar küçük adımlar gibi görünebilir ama toplumsal barış, insan ilişkilerinde atılan bu küçük adımlarla güçlenir.

Belki de artık birbirimize daha yüksek sesle yanlışlarımızı anlatmaktan vazgeçip doğru davranışları kendimiz göstermeliyiz. Çünkü öfkeyle söylenen sözler bir anlığına bizi rahatlatabilir ama geride bıraktığı kırgınlık çok daha uzun yaşar.

Herkes daha saygılı bir toplum, daha anlayışlı insanlar, daha huzurlu bir hayat istiyor. Peki, biz bunun için kendimizden ne kadar ödün veriyoruz?

Belki de asıl mesele, başkalarının neden değişmediğini sorgulamak değil; kendimize dürüstçe şu soruyu sorabilmektir:

Biz gerçekten daha iyi bir toplum mu istiyoruz, yoksa yalnızca başkalarının değişmesini mi bekliyoruz?