Bir düşünün… Yıllarca okuyorsunuz. Aileniz dişinden tırnağından artırıp sizi okutmak için çabalıyor. Kimi zaman kendi ihtiyaçlarından vazgeçiyor, kimi zaman borçlanıyor, kimi zaman da bütün umudunu evladının geleceğine bağlıyor. Siz de ders çalışıyor, sınavlara giriyor, gecenizi gündüzünüze katıyor ve nihayet üniversiteden mezun oluyorsunuz. Elinizde bir diploma, içinizde kocaman hayaller, gözlerinizde aydınlık bir gelecek…

Sonra iş aramaya başlıyorsunuz. Bir kapıyı çalıyorsunuz, tecrübe istiyorlar. Başka bir kapıyı çalıyorsunuz, kadro yok diyorlar. Bir başkası, “Sizi ararız” diyerek uğurluyor. Günler haftaları, haftalar ayları kovalıyor. Derken bir bakıyorsunuz ki yıllarca emek verdiğiniz bölümle ilgili bir iş bulamamışsınız. Geçiminizi sağlamak için bir markette, bir alışveriş merkezinde ya da eğitim aldığınız alanla ilgisi olmayan başka bir işte çalışıyorsunuz.

Çalışmak elbette ayıp değil. Alın teriyle kazanılan her lokma değerlidir, her meslek saygındır. Bir markette kasiyerlik yapan, raf düzenleyen, müşteriye hizmet eden gencimizin emeğini küçümsemek kimsenin haddine değildir. Asıl mesele, o gencin yaptığı iş değil; yıllarca eğitim gördüğü alanda kendisine bir gelecek kuramaması, emeğinin karşılığını alamaması ve hayallerinin giderek küçülmesidir.

Mesele, üniversite mezunu bir gencin markette çalışması değil; çalışmak istediği mesleğe ulaşamaması, kendisini geliştirebileceği bir fırsat bulamaması ve yarınından emin olamamasıdır.

Bugün gençlerimizin omuzlarında yalnızca geçim derdi yok. Bir de gelecek kaygısı var. İş bulabilecek miyim, kendi ayaklarımın üzerinde durabilecek miyim, aile kurabilecek miyim, ev sahibi olabilecek miyim, yıllarca verdiğim emeğin karşılığını alabilecek miyim? Bunlar, genç bir insanın zihnini meşgul etmemesi gereken sorular değil belki ama bütün bir hayatı kuşatacak kadar büyüdüğünde hepimizi düşündürmesi gereken sorulardır.

Çünkü bir ülkenin geleceği, gençlerinin hayallerini ne kadar büyütebildiğiyle de ölçülür. Gençler hayal kurmaktan korkuyorsa, eğitim aldığı hâlde yarınını göremiyorsa, sorun yalnızca bireysel değildir. Bu, hepimizin üzerinde düşünmesi gereken toplumsal bir meseledir.

Peki, nerede yanlış yapıyoruz?

Bugün ülkemizin 81 ilinde üniversitelerimiz, ilçelerimizde yükseköğretim kurumlarımız var. Üniversitelerin yaygınlaşması, gençlerin eğitim imkânlarına kavuşması ve şehirlerin gelişmesi açısından elbette önemli. Bir üniversitenin bulunduğu şehre ekonomik, kültürel ve sosyal katkılar sağlaması da inkâr edilemez. Ancak asıl soruyu sormanın zamanı gelmedi mi?

Üniversite açmakla iş bitiyor mu? Gençlerimizi mezun etmekle görevimizi tamamlamış mı oluyoruz? Peki ya mezun olduktan sonra ne olacak?

Her ilde üniversite bulunması tek başına başarı ölçüsü değildir. Asıl başarı, o üniversiteden mezun olan gencin nitelikli bir eğitim alması, mesleğini yapabilecek donanıma kavuşması ve emeğinin karşılığını bulabileceği bir çalışma hayatına adım atabilmesidir.

Her şehirde, her bölümün açılması yerine üniversitelerin bulundukları bölgenin ihtiyaçlarına ve potansiyeline göre uzmanlaşması daha doğru olmaz mı? Tarım ve hayvancılığın öne çıktığı bir bölgede bu alanlara yönelik eğitim ve araştırmaların güçlendirilmesi, sanayinin geliştiği şehirlerde mühendislik ve teknik bilimlerin desteklenmesi, turizm potansiyeli bulunan yerlerde ilgili bölümlerin nitelikli hâle getirilmesi hem kaynakların verimli kullanılmasını hem de üniversitelerin şehirleriyle bütünleşmesini sağlayabilir.

Elbette bunun anlamı, gençlerin eğitim hakkını yaşadıkları şehrin sınırlarına hapsetmek değildir. Amaç, her yerde aynı bölümleri açmak değil, her üniversitenin gerçekten güçlü olduğu alanlarda öne çıkmasını sağlamaktır.

Üniversitelerin sayısını artırırken eğitim kalitesini aynı ölçüde artırabiliyor muyuz? Yeterli akademik kadrosu bulunmayan, laboratuvar imkânları sınırlı olan, uygulama alanları yetersiz kalan bölümlerle gençlerimizi geleceğe ne kadar hazırlayabiliyoruz?

Bir bölümün tabelasını asmak kolaydır. O bölümde öğrenciye nitelikli eğitim verecek öğretim üyelerini yetiştirmek, laboratuvarları kurmak, uygulama imkânlarını sağlamak ve mezununun mesleki yeterliliğini güvence altına almak ise ciddi bir planlama ve kaynak gerektirir.

Unutmayalım ki üniversite, yalnızca diploma dağıtan bir kurum değildir. Bilgi üreten, insan yetiştiren, sorun çözen ve topluma değer katan bir kurumdur. Bu sorumluluğun hakkı verilmeden çoğalan binalar, tek başına çoğalan umutlar anlamına gelmez.

Bir başka önemli mesele de gençlerimizi hangi mesleklere, nasıl yönlendirdiğimizdir.

Yıllardır ailelerimizin önemli bir bölümünde benzer bir düşünce hâkim: Çocuğum üniversiteyi kazansın, bir diploma alsın, mümkünse masa başında bir işe girsin. Meslek lisesine giden öğrenci kimi zaman ikinci plana atılıyor, el becerisi olan genç yeterince takdir görmüyor, teknik işlerle uğraşmak sanki daha az değerliymiş gibi algılanıyor.

Oysa bir ülkenin kalkınması yalnızca masa başında çalışanlarla mümkün değildir. Üretene, onarana, tasarlayana, inşa edene, makineyi çalıştırana, elektriği güvenle tesis edene, toprağı işleyene ve teknolojiyi geliştiren nitelikli insanlara da ihtiyacımız var.

Üniversite eğitimi elbette değerlidir. Ancak herkesin mutlaka dört yıllık bir fakülte bitirmesi gerektiği düşüncesini sorgulamanın da zamanı geldi. Başarıyı yalnızca üniversiteye girmekle, saygınlığı yalnızca diplomayla ölçersek hem mesleki eğitimin önünü kapatırız hem de gençlerimizi yanlış beklentilerle baş başa bırakırız.

Meslek liselerimizi güçlendirmeli, meslek yüksekokullarımızı iş dünyasıyla daha sağlam bağlarla buluşturmalıyız. Gençlerimize yalnızca bir meslek öğretmekle yetinmemeli; o mesleği yapabilecekleri, kendilerini geliştirebilecekleri ve emeklerinin karşılığını alabilecekleri bir gelecek de sunmalıyız.

Elbette lise yıllarında yapılan mesleki yönlendirme de önemli. Ticaret lisesinde muhasebe, finans veya ticaret alanında eğitim alan bir gencin ilgili yükseköğretim programlarına geçişinin desteklenmesi; teknik lisede yetişen bir öğrencinin kendi alanında ilerleyebilmesi için uygun fırsatların sunulması akılcı bir yaklaşım olabilir. İmam hatip liselerinde eğitim alan gençlerin de kendi eğitim geçmişleriyle bağlantılı alanlarda ilerleyebilmeleri için uygun akademik yollar oluşturulabilir.

Ancak burada dikkat etmemiz gereken bir nokta var: Gençleri daha lise çağında seçtikleri alanlara yönlendirirken önlerini kapatmamalı, başka alanlara geçiş haklarını ortadan kaldırmamalıyız. Esas olan, öğrencinin aldığı eğitimi değerlendirmek, bilgi ve yeteneğini dikkate almak ve ilgili alanda başarılı olabilmesi için ona fırsat tanımaktır. Adaletli bir sistem, bir gence avantaj sağlarken diğerinin hakkını görmezden gelmemelidir.

Bir diğer önemli mesele ise eğitimle uygulama arasındaki mesafedir.

Diyelim ki bir genç inşaat mühendisliği bölümünü bitirdi. Elinde diploması var. Peki, mezun olduğu gün bir şantiyede karşılaştığı sorunları çözebilecek donanıma sahip mi? Projeyi okuyabiliyor, malzemeyi tanıyor, işin uygulama aşamalarını biliyor ve sahadaki çalışanlarla sağlıklı bir iletişim kurabiliyor mu? Teorik bilgisiyle uygulamayı birleştirebiliyor mu?

Elbette bir inşaat mühendisinin görevi her işi bir işçi gibi yapmak değildir. Mühendislik; hesap, tasarım, güvenlik, denetim ve sorumluluk gerektiren ayrı bir uzmanlık alanıdır. Ancak mesleğinin uygulama tarafını bilmesi, sahadaki emeği tanıması ve yaptığı işin nasıl hayata geçirildiğini anlaması büyük önem taşır.

Bir mühendisin gerektiğinde iş tulumunu giyip şantiyeye girmesi, demirin nasıl bağlandığını, kalıbın nasıl kurulduğunu, betonun nasıl döküldüğünü yerinde görmesi ona çok şey kazandırmaz mı? İşçinin emeğini, karşılaştığı güçlükleri ve işin inceliklerini bilen bir mühendis, hem daha gerçekçi kararlar almaz mı?

Aynı durum diğer meslekler için de geçerli. Makine mühendisinin üretim hattını tanıması, elektrik mühendisinin sahadaki uygulamaları bilmesi, bilgisayar mühendisinin geliştirdiği sistemlerin gerçek hayattaki ihtiyaçlara nasıl cevap verdiğini görmesi eğitimlerini daha anlamlı hâle getirmez mi?

Diploma, mesleki yolculuğun son durağı değil, başlangıcı olmalıdır.

Bu nedenle teknik ve mühendislik eğitimlerinde uygulamaya daha fazla yer verilmeli; üniversiteler, meslek okulları ve özel sektör arasında güçlü iş birlikleri kurulmalıdır. Öğrenciler daha eğitim hayatları devam ederken iş yerlerinde gerçek deneyimler kazanmalı, mezun olduklarında yalnızca ne bildiklerini değil, bildiklerini nasıl uygulayacaklarını da gösterebilmelidir.

Fakat burada da sorumluluğu yalnızca okullara yükleyemeyiz. İş dünyasına da önemli görevler düşüyor.

İşverenlerimiz, gençleri işe alırken sürekli tecrübe arıyor. Peki, bu genç tecrübeyi nerede kazanacak? Daha mezun olmadan yıllarca deneyim sahibi olmasını beklemek ne kadar gerçekçi? Her kapıda deneyim şartı aranırsa mesleğe yeni başlayan bir gencin kendisini yetiştirmesi nasıl mümkün olacak?

Çıraklık ve staj sistemi tam da bu noktada önem kazanıyor. Ancak stajyer veya çırak, ucuz iş gücü olarak görülmemeli. Gençlere yalnızca ayak işleri yaptırılan, emeğinin karşılığı verilmeyen, eğitim adı altında çalıştırılıp bir şey öğrenmeden gönderilen bir sistem kimseye fayda sağlamaz.

Nitelikli bir çıraklık sistemi; güvenli çalışma koşullarını, adil ücretlendirmeyi, sigorta güvencesini, deneyimli ustaların rehberliğini ve gerçek mesleki eğitimi bir araya getirmelidir. İşletmelerin genç yetiştirmesi desteklenirken gençlerin hakları da korunmalıdır.

Çünkü iyi bir usta, yalnızca işini bilen değil, bildiğini başkasına öğretebilen kişidir. İyi bir işveren ise yalnızca bugünkü üretimini değil, yarının nitelikli çalışanlarını da düşünebilendir.

Eğitim kurumları, işverenler ve kamu kurumları bu sorumluluğu birlikte üstlenmelidir. Gençlerden deneyim bekleyen iş dünyası, onlara deneyim kazanabilecekleri imkânları da sunmalıdır. Üniversiteler, öğrencilerini yalnızca sınavlara hazırlamakla yetinmemeli; onları meslek hayatının gerçekleriyle buluşturmalıdır. Kamu ise eğitim politikalarını günü kurtarmak için değil, uzun vadeli ihtiyaçları gözeterek planlamalıdır.

Bütün bunların yanında, üniversite kontenjanlarının da ülkenin ihtiyaçları, eğitim kalitesi ve mezunların istihdam olanakları dikkate alınarak planlanması gerekir. Her bölümün kontenjanını artırmak yerine, bazı alanlarda niteliği yükseltmek, uygulama imkânlarını geliştirmek ve öğrencileri gelecekteki mesleklere hazırlamak daha doğru bir yaklaşım olabilir.

Elbette hiç kimse hangi mesleği seçeceğini yalnızca ülkenin o günkü iş gücü ihtiyacına göre belirlemek zorunda değildir. Dünya değişiyor, meslekler dönüşüyor, yeni çalışma alanları ortaya çıkıyor. Bu nedenle planlama yapılırken gençlerin ilgi ve yetenekleri kadar değişen ekonomik koşullar da hesaba katılmalıdır. Ama plansızlığın bedelini yıllarca okuyup iş bulamayan gençlere ödetmek de doğru değildir.

Asıl mesele, eğitim ile istihdam arasında sağlam bir köprü kurabilmektir.

Bir de madalyonun diğer yüzü var: Aileler…

Çocuklarımızın iyi bir eğitim almasını, rahat bir hayat sürmesini, bizden daha iyi şartlarda yaşamasını istiyoruz. Bunun için fedakârlık yapıyor, onları okutmak adına elimizden geleni ortaya koyuyoruz. Bütün bunlar çok kıymetli.

Ancak bazen farkında olmadan çocuklarımıza kendi hayallerimizi yüklüyoruz. “Şu bölümü kazan, bu mesleği seç, masa başında çalış, elin sıcak sudan soğuk suya değmesin” diyoruz. Oysa her çocuk aynı yeteneğe, aynı ilgiye ve aynı hayata sahip değil.

Belki de çocuğumuz çok iyi bir teknisyen olacak. Belki başarılı bir usta, nitelikli bir yazılımcı, yetenekli bir çiftçi, girişimci bir üretici ya da işini severek yapan bir zanaatkâr olacak. Ama biz onun başarısını yalnızca üniversite diplomasıyla ölçersek sahip olduğu başka yetenekleri göremeyebiliriz.

Çocuklarımıza bir gelecek hazırlamak istiyorsak onları yalnızca sınav sonuçlarına göre değerlendirmemeli, yeteneklerini keşfetmelerine de yardımcı olmalıyız. Her gencin üniversiteye gitmesi değil, doğru eğitimi alması, kendisini geliştirmesi ve emeğiyle onurlu bir hayat kurabilmesi hedefimiz olmalı.

Çünkü eğitim, insanı belli bir kalıba sokmak değil, içindeki potansiyeli ortaya çıkarmaktır.

Şunu da unutmayalım: Hiçbir meslek diğerinden daha az saygıyı hak etmez. Bir üniversite mezunu iş ararken bir meslek lisesi mezunu kendi işini kurabilir. Bir teknisyen üretimin devamını sağlayabilir, bir usta yılların tecrübesiyle genç mühendislere yol gösterebilir. Önemli olan, kimin hangi diplomaya sahip olduğu değil, yaptığı işi ne kadar iyi bildiği, nasıl bir emek ortaya koyduğu ve toplum için ne ürettiğidir.

Elbette gençlerimizin iyi işlerde çalışmasını, hak ettikleri ücretleri almasını ve eğitimlerinin karşılığını görmesini istiyoruz. Bunun yolu, bazı meslekleri küçümsemekten değil, bütün meslekleri nitelikli hâle getirmekten geçiyor.

Bugün gençlerimizin önüne yalnızca diploma hedefi koyup mezuniyet sonrasını yeterince düşünmüyorsak, yarın yaşanacak hayal kırıklıklarına da şaşırmamalıyız. Bir genci yıllarca okuyup sonunda iş bulamadığı için suçlamak kolaydır. Zor olan, onun eğitim aldığı yılları, karşısına çıkan fırsatları ve içinde yaşadığı ekonomik şartları birlikte değerlendirmektir.

Gençlerimizin ihtiyacı, kendilerine sürekli sabretmelerinin söylenmesi değil; emek verdiklerinde karşılığını alabilecekleri adil bir düzenin kurulmasıdır. Onlara yalnızca umut vermek yetmez, umutlarını gerçeğe dönüştürebilecekleri imkânları da sunmak gerekir.

Unutmayalım, bugün iş bulamadığı için umutsuzluğa kapılan genç, yarın bu ülkenin doktoru, mühendisi, öğretmeni, ustası, girişimcisi veya bilim insanı olabilecek bir değerdir. Onun yetişmesi için harcanan yıllar, ailesinin fedakârlıkları ve toplumun eğitim için ayırdığı kaynaklar boşa gitmemelidir.

Bir ülkenin en büyük kaybı, yalnızca işsiz kalan gençler değildir. Asıl kayıp, yetiştirdiği gençlerin bilgi ve yeteneklerini kullanabilecekleri alanlar bulamaması, kendilerine duydukları güveni zamanla yitirmesi ve başka yerlerde gelecek aramaya başlamasıdır.

Üniversitelerimiz olsun, elbette olsun. Gençlerimiz okusun, elbette okusun. Diplomalar alınsın, bilim üretilsin, teknoloji geliştirilsin. Ancak bütün bunların yanında üretim de olsun, meslek de olsun, uygulama da olsun, istihdam da olsun. Eğitim, hayatın kendisinden kopuk bir yarışa dönüşmesin.

Çünkü mesele kaç üniversite açtığımız değil, o üniversitelerden nasıl insanlar yetiştirdiğimizdir. Mesele kaç diploma dağıttığımız değil, o diplomaların kaç gencin hayatına gerçek bir değer kattığıdır.

Ve şimdi hepimizin kendimize sorması gereken bir soru var:

Çocuklarımıza yıllarca okuyup duvara asacakları bir diploma mı hazırlıyoruz, yoksa o diplomayla kendi ayakları üzerinde durabilecekleri bir gelecek mi?