Diyanet işleri Başkan Yardımcısı Prof. Dr. Hasan Kâmil Yılmaz’a göre İNSANI KAMİL:

İnsan-ı Kâmil, maddi manevi bütün kemal mertebelerini kapsar. Onun kalbi Arş’la, benliği Kürsi ile makamı Sidre-i Müntehayla, aklı Kalemi Ala’yla, Nefsi Levh-i Mahfuz ile ve tabiatı anasırı er bayla bağlantılıdır. İnsan’ı Kâmil âlemde her zaman vardır. Birden fazla olmaz. İnsan-ı Kâmil için mülkte, melekutte ve ceberutta hiçbir şey gizli değildir. O eşyayı ve eşyanın hikmetini olduğu gibi bilir.

(Hasan Kâmil Yılmaz. İnsan-ı Kâmil Altınoluk mecmuası. Temmuz 1996 sayı, 125: s. 31- İslam’ın Palaslarından alıntı.)

Kisa izah: Bu paragrafta söylenen cümlelerin hepsinde ispatı mümkün olmayan yalanlardır. Bir ilahiyatçının bunları yazması din adına çok üzücü. (De ki: "Ben size,' Allah'ın hazineleri benim yanımdadır' demiyorum. Ben gaybı da bilmem. Size 'ben bir meleğim' de demiyorum. Ben, sadece bana vahyolunana uyarım." De ki: "Kör ile gören hiç bir olur mu? Hala düşünmüyor musunuz?") Allah, Resulünü böyle tanıtırken onu akıl almaz sıfatlarla yüceltmekle ne yapılmak isteniyor?

H. Kâmil Yılmaz abartılarına devam ediyor: İnsan-ı Kâmil: Hak ve hakikate vesiledir! O âlemin nurudur! O Allah’ın tecelli sureti (Tecelli ettiği, göründüğü zaman aldığı şekil) ve âlemin hakikatlerini kendinde toplayandır. İnsan mazharı tamdır. Allah’ın bütün isimlerinin zuhuruna mazhar olabilecek yapıdadır.

(Allah, göklerin ve yerin nurudur. Nur 35) İnsan-ı Kamil, Beytüllah’tır! Allah âleme onun nazarı ile bakar ve onun mevcudiyeti ile merhamet eder. İnsan-ı Kamil’den daha mükemmel bir mevcut yoktur! İnsan-ı Kamil O’nun suretinde yaratılmıştır. İnsan-ı Kâmil; Masivallah’ta Allah’ın gölgesidir! Allah, İnsan-ı Kamil’i yaratınca, on ilk akıl mertebesini vermiştir. Allah’ü Teâlâ’yı ancak İnsan-ı Kâmil bilir. Çünkü o Allah’ü Teâlâ’nın tecelli ettiği yerdir. İnsan-ı Kâmil, ferdiyet te ilktir. (Masivellah Allahtan başka her şey.)

İnsan-ı Kâmil ki, kendi zatıyla Rabbine delalet eder. İşte bu insan-ı Kâmil, hedef itibariyle evvel, fiil (Eylem) bakımından âhir; (söz) itibariyle zahir ve mana itibariyle de batındır. Ve o İnsan-ı Kâmil, tabiat ve akıl arasını bir araya getiren, toplayandır.

Cisimlere hâkim olan maddeden tecerrüt/soyutlanma dahi onda bulunur. Oysa bu, ondan başka yaratıklarda yoktur. Allah’ü Teâlâ’nın âlemde ki, hükmü insan-ı Kâmil ile zahir olmuştur. İnsan-ı Kâmil, kâinatta Allah Teâlâ’nın gözü ile bakar.

Bir kudsi hadiste Allah der ki: “Ben O’nun gördüğü gözüyüm.” İnsan-ı Kamil, kendi başına bu âlemde ki gayedir. İnsan-ı Kâmil, ancak Hakkın suretiyle kemale ermiştir. Tıpkı, yaratılışı tam olmasa dahi ancak oraya bakan bir kimsenin suretinin tecellisi ile kemale eren bir ayna gibidir.

Böylece Allah Teâlâ, insan-ı Kâmili kendi suretinde yarattı ve onun mertebesini meleklere tarif etti. Ve onlara haber verdi ki, insan bu âlemde Allah’ü Teâlâ’nın halifesidir. Göklerde ve dünyada bulunanların hepsini, onun emrine musahhar kıldı.

Hak bundan sonra da kendini gizledi. Çünkü kendisine halef olacak kimsenin zuhuruyla, naibin artık bir hükmü yoktur. Allah böylece, gözlerden gizlendiği gibi basiretlerden dahi gizlendi.

Bu sözlerin hemen hepsi şirk içeren sözlerdir. (Nihat Keklik Fütuhat-ı Mekkiyye kriterleri. İst/1990 s. 438 nakleden İ. Hakkı Altuntaş İhramcı zade İ. Hakkı Toprak s. 16-8)

Tasavvuf ve tarikatlara göre: Katoliklerde nasıl ki Kilise yaşayan İsa kabul ediliyorsa, tasavvufa göre de İnsan-ı Kâmil, yaşayan Hakikati Muhammediyedir. Onlara göre İnsan-ı Kâmil, hakikati Muhammediye’yi temsil eder. Diğer taraftan her tarikat kendi şeyhini İnsan-ı Kâmil olarak kabul eder.

Maddi, manevi bütün kemal mertebeler yalnız Allah’ta bulunacağından, onlara göre tarikat şeyhi, Allah’ın tüm sıfatlarının kendinde tecelli ettiği, Allah’ın ete kemiğe bürünen hali olarak düşünülür.

Hz. Muhammed Tüm tarikatlarda İnsan-ı Kamil kabul edilir. Ona belli dönemde yaşamış olan şahsiyetinin ötesinde daha üstün bir konum atfedilir. Her haliyle Allah’ın elçisi ve kulu olduğunu söyleyen Hz. Muhammed bu uydurma teori ile şeksiz şüphesiz ilahlaştırılmıştır.

İnsan-ı Kâmil nedir? İnsan-ı Kâmil, Allah’ın insan olarak tecelli etmesi demektir. Yahutta: Allah’ın her mertebede ki tecellilerine mazhar olması demektir.

Diğer dinlerde İnsan-ı Kâmil: Birçok kültürde var olan İnsan-ı Kâmil çeşitli isimlerle anılmıştır: Yunan felsefesinde “Logos” Manihaizm’de; “İnsan-ı Kadim”, Yahudi Kabalasında; “Adam Kadmon”, Mazdeizm’de “Gayomart” (İlk insan, Âdem); Hristiyanlıkta: “İsa-Külli Akıl”, “Evrensel zihin; İslam tasavvufun da; Hakikati Muhammediye, Levhi Mahfuz, kalem, ilk akıl, melek vs. dir. İnsan-ı Kâmil (ilk İnsan):

İnsan-ı Kâmil (İlk İnsan) veya diğer adıyla Logos fikri Hermes’ten başlar ve ondan Antik Yunan’a, oradan eski İran’a ve oradan da İslam düşüncesine geçmiştir.

Aziz Clement’e göre: Logos’un birlikte olduğu kişi Tanrı gibi yapılmıştır ve çok güzeldir. (İslam’da ki güzel Allah fikri) O kişi Tanrı haline gelir. Logos; tüm emirlerin kendisinden geldiği öğretmendir.

Hristiyanlıkta İnsan-ı Kâmil:

Hristiyanlığa göre Hz. İsa Allah’ın bedenleşmiş kelamıdır. Tanrının ezeli mesajı, bedenleşmiş olup İsa olarak insanlar arasında dolaşmaktadır. O başlangıçta var olan Tanrının özünden doğan kelamdır. Kısaca İsa bedenlenmiş Tanrıdır ve iki doğaya sahiptir.

Manihaizm’de ki “İnsan-ı Kadim; Zerdüştlükte ki Gayomart, Sabilikte ki Pıtahil hep bu İnsan-ı Kamil teorisinin farklı dillerde ki ifadeleridir.

İnsan-ı Kamil’in temeli: İnsan-ı Kamil’in temeli Hallacı Mansur tarafından atılmıştır. Hıristiyanlıktan etkilenerek geliştirdiği “Lâhut-Nasut” kavramıyla peygamberimizi ilahlaştırmıştır. Hallaç’ta net olarak bir İnsan-ı Kâmil nazariyesi görülmese de o, insan-ı Kamil nazariyesinin alt yapısını oluşturan Nuru Muhammedi fikrini ilk ortaya atan sofidir.

Ölmeyen, hep yaşayan, olduğu gibi duran, olaylardan ve şeylerden önce olan kâinattan önce meşhurdu. O, hep olacaktır. Önceden öncedir, sonradan sonra da olacaktır. Bu ifadelere göre Nuru Muhammed’i=İnsanı Kâmil hem ezeli ve hem de ebedidir. ((Y.N. Öztürk Mevlâna ve insan 116-118 naklen Elif Bayır)

İbn Arabi ve İnsan-ı Kamil: İnsan-ı Kamil düşüncesini İslam düşüncesine sokan kişi İbn Arabi’dir. Ona göre Allah, kâinatı yaratma esnasında önce ilk aklı yaratmıştır ki Nuru Muhammedi’dir. İbn Arabi’ye göre yaratılış Hakikati Muhammediye’den başlar. Sonra bütün varlık ondan yaratılmıştır.

İnsan-ı Kamil’in iki yönü vardır. Birincisi idrak, yaratma ve âlemi idare etme yönü: İkincisi de: İlahi bilgi ve batıni marifeti yayma yönüdür. Bu yönüyle nuru Muhammed’i peygamber ve velilere ait her türlü vahyin ilham ve keşfin kaynağıdır.

Bütün Nebiler ilimlerini son peygamber Hz. Muhammed’in nurundan almışlardır. Çünkü Muhammed'in ’nurani vücudu, Âdem su ile toprak arasındayken vardı. Velilerin sonuncusu olan Hz Muhammed de o zaman vardı.

Evet, tasavvufçular ilahlaştıran İnsanı Kâmili böyle tanıtıyorlar. İnsanı kâmil: Nuru Muhammed’i, Hakikati Muhammediden sonra teslisin üçüncü ayağıdır.